Katarzyna Murawska

Pole do działania

jak partycypacyjnie współpracować z młodzieżą

Fundacja Pole Dialogu, Warszawa 2014

Spis treści

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ 1    Z kim?

1.1. Młodzież wyobrażona

1.2. Młodzież realna

ROZDZIAŁ 2    Po co?

2.1. Od kontroli do inicjatywy

2.2. Wspieranie dialogu

ROZDZIAŁ 3    Jak?

3.1. Cele projektu

3.2. Działania projektowe

3.3. Sukces i porażka

ROZDZIAŁ 4    Wnioski (i pytania) na przyszłość

4.1. Przed rozpoczęciem działań

4.2. Realizacja działań

Zakończenie

O Fundacji Pole Dialogu

O Autorce

Wprowadzenie

Niniejsza publikacja jest zwieńczeniem projektu „Zaprogramuj Dom Kultury”, realizowanego przez Fundację Pole Dialogu. Jego celem było zaangażowanie młodzieży z Warszawskiego Targówka w działania kulturalne oraz budowanie w licealistach pozytywnych doświadczeń współpracy i współdecydowania z dorosłymi. Decyzja o zaproszeniu nastolatków wiązała się z przekonaniem, że są oni niezwykle ważną grupą społeczną. W Fundacji wierzymy, że to młodzież stanowi o naszej przyszłości. Część dzisiejszych młodych w ciągu kilku dekad będzie podejmowała decyzje dotyczące charakteru naszego państwa. Natomiast wszyscy już niedługo osiągną pełnię praw obywatelskich i będą mieć możliwość współdecydowania o kształcie otaczającej nas rzeczywistości. Naszemu myśleniu bliskie są tezy stawiane przez UNICEF, że współpraca z młodzieżą to środek do udoskonalenia całego społeczeństwa.[1]

Chcieliśmy, aby nasz projekt opierał się na dwóch metodach partycypacyjnych: partycypacyjnej diagnozie potrzeb i budżecie partycypacyjnym. W trakcie diagnozy uczniowie sami opowiedzieli o sposobach spędzania wolnego czasu i potrzebach w sferze kultury. Następnie mieli możliwość wymyślenia autorskich pomysłów na działania kulturalne. Na ostatnim etapie, przy wsparciu pracowników domu kultury oraz naszym, zrealizowali wybrane przez siebie pomysły kulturalne.

Stworzyliśmy tę publikację, gdyż zależało nam na podzieleniu się doświadczeniami i wiedzą zdobytymi w trakcie realizacji programu „Zaprogramuj Dom Kultury”. W jej pierwszej części opisujemy naszą grupę odbiorców. Najpierw relacjonujemy pewne wyobrażenia o młodych, które pojawiają się w dyskursie, aby następnie zestawić je z wynikami diagnozy przeprowadzonej w ramach projektu. W kolejnej części wyjaśniamy, dlaczego zdecydowaliśmy się realizować projekt z młodymi ludźmi i na jakich zasadach chcieliśmy podjąć z nimi współpracę. Następnie przechodzimy do szczegółowego przedstawienia założeń projektu oraz naszych najważniejszych sukcesów i porażek. Tekst wieńczą refleksje i rekomendacje dotyczące prowadzenia partycypacyjnych działań z młodzieżą.

Wierzymy, że ten tekst może okazać się przydatny dla osób, które na co dzień zajmują się partycypacją i planują rozszerzenie swoich przedsięwzięć na nowe grono odbiorców, jaką jest młodzież. Czytając naszą publikację, można sobie wyobrazić, że problemy o podobnym charakterze mają osoby rozpoczynające swoje działania partycypacyjne z innymi grupami. Mamy nadzieję, że tekst będzie wartościowy nie tylko dla praktyków partycypacji, lecz także dla tych, którzy pracują z młodymi ludźmi w różnych obszarach (pomoc społeczna, edukacja, kultura) i chcieliby, żeby nie byli oni jedynie odbiorcami ich działań, ale stali się również ich współtwórcami.

Chcemy w tym miejscu serdecznie podziękować osobom, bez których ta publikacja by nie powstała: uczniom i uczennicom ze 102 Liceum Ogólnokształcącego im. ks. J. Woźniaka oraz 46 Liceum Ogólnokształcącego im. S. Czarnieckiego, dyrekcji i nauczycielom z obydwu szkół, jak również zespołowi i dyrekcji Domu Kultury „Świt”.

Rozdział 1
Z kim?

Publikację chcemy zacząć od opisu głównych uczestników naszego projektu, czyli młodzieży. Z jednej strony będzie to opowieść o wyobrażeniach na temat młodych osób. Z drugiej zaś – prezentacja obrazu licealistów, z którymi mieliśmy okazję pracować na warszawskim Targówku. Skąd te dwa opisy? Gdy przystępowaliśmy do pracy, towarzyszył nam wizerunek nastolatków wytworzony przez liczne badania społeczne, który pokrótce przedstawimy. Niejasne było dla nas jednak to, z jakimi realnymi wyzwaniami się spotkamy. W związku z tym postanowiliśmy zacząć nasz projekt od lepszego poznania odbiorców proponowanych przez nas aktywności, stąd pomysł na realizację diagnozy potrzeb licealistów z dwóch wybranych szkół. Dzięki niej dowiedzieliśmy się, z jakimi problemami przyjdzie nam się zmierzyć na dalszych etapach projektu.

1.1. Młodzież wyobrażona

Obserwacja mediów, lektura raportów z badań nad młodzieżą i przysłuchiwanie się wypowiedziom władz coraz silniej rozbudzały w nas poczucie, że młodzi ludzie są dla wielu dorosłych zagadką. Młodzież jawi się jako grupa nieznana i niezrozumiała. Dzisiejsze nastolatki to osoby, które urodziły się i dorosły po 1989 roku, czyli w nowym systemie politycznym i gospodarczym. Demokracja, wolny rynek i kapitalizm towarzyszyły im przez całe ich życie. W związku z tym pojawiają się głosy, że dla młodych najważniejsze są: indywidualizm, konsumpcja i rywalizacja, czyli wartości dominujące w nowym systemie. Świadczyć o tym mają chociażby wyniki aktualnych sondaży społecznych, które pokazują, że:

opinia, że „w obecnych czasach człowiek, który chce coś w życiu osiągnąć, powinien robić swoje, licząc tylko na siebie”, jest podzielana zdecydowanie częściej niż w 1998 roku (wzrost wskazań z 38% do 54%), a także częściej niż trzy lata temu (wzrost wskazań z 44% do 54%). Jednocześnie od 1998 roku o 17 punktów procentowych (z 45% do 28%), a od 2010 roku o 12 punktów procentowych (z 40% do 28%) zmniejszył się odsetek młodych ludzi przekonanych, iż ważniejsza jest umiejętność współdziałania z innymi ludźmi[2].

Rosnący poziom indywidualizmu i rywalizacji objawiać się ma najpierw w szkole[3], a następnie na rynku pracy. Zdaniem badaczy, mimo iż starsze pokolenie również funkcjonuje w rzeczywistości zdominowanej przez wartości kapitalistyczne, to zostało wychowane w świecie innych wartości. Tymczasem młodsze nie ma alternatywy[4].

Zdaniem socjologów, młodzi są różni od dorosłych również dlatego, że zostali wychowani w rzeczywistości nowych technologii. To wszystko, co dzieje się w Internecie, jest dla nich naturalnym środowiskiem. Natomiast dla dorosłych nowe technologie (portale społecznościowe, komunikatory, smartfony, tablety) – nawet dla tych, którzy świetnie je przyswoili, mają inne znaczenie niż dla młodzieży. Dorosłym zdarza się więc demonizować wykorzystanie tych technologii przez młodych ludzi. Tymczasem raport „Młodzi i media”, zrealizowany przez badaczy ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej, pokazuje, że wcale nie stawiają oni świata wirtualnego ponad realny. Ważniejsze jest dla nich spotkanie twarzą w twarz niż zapośredniczone przez komputer. Jednak nowe technologie są ich codziennością, która pozwala im usprawniać życie. Jak twierdzą autorzy raportu:

Jedną z tez naszego raportu jest twierdzenie o intensyfikacji bycia razem za pomocą nowych mediów. Intensyfikacja ta dotyczy różnych form. Jedną z pierwszych obserwacji naszych etnografów były liczne przypadki zastosowań nowych mediów do koordynacji spotkań twarzą-w-twarz[5].

Kompleksowy obraz młodych odnoszący się do wielu aspektów ich życia, miał być zaprezentowany w rządowym raporcie „Młodzi 2011”. Jest to publikacja, która stara się pokazać ich z każdej strony: opisać ich światopogląd, styl życia, wyznawane przez nich wartości, sytuację na rynku pracy i edukację. Raport jest analizą danych zastanych (czyli opiera się na wielu istniejących dokumentach i wcześniej zrealizowanych badaniach) i to w większości danych ilościowych (czyli badań opartych na ankietach, a nie na rozmowach). Wiele z przedstawionych w nim informacji jest pouczających i wartościowych. Jednak w tekście widać wyraźną lukę. Brakuje w nim zaprezentowania perspektywy osób młodych – ich spojrzenia na samych siebie.

1.2. Młodzież realna

W naszej diagnozie skupiliśmy się na tym, aby młodzi mogli mówić sami o sobie. W tym celu zespół Fundacji przeprowadził 22 interaktywne lekcje oraz cztery warsztaty w dwóch liceach na warszawskim Bródnie: XLVI im. S. Czarnieckiego oraz CII LO im. ks. J. Woźniaka. Początkowo chcieliśmy poznać potrzeby kulturalne licealistów, jednak w trakcie spotkań okazało się, że dla nich od potrzeb kulturalnych ważniejsze są te związane z czasem dla znajomych oraz biernym odpoczynkiem.

Podczas spotkań z nastolatkami rozmawialiśmy o tym, jak wygląda ich zwykły dzień roboczy oraz weekend w podziale na godziny. Okazało się, że plan dnia przedstawiony przez młodych wypełniony był szeregiem obowiązków i konieczności. Większość czasu zajmuje szkoła. Jednak edukacja angażuje również przed lekcjami i po nich. Niektórzy uczniowie dojeżdżali do swoich szkół nawet dwie godziny. Po powrocie do domu muszą zająć się lekcjami, przygotowaniem do egzaminów, dodatkowymi kursami. Młodzi podkreślali też, że mają inne obowiązki domowe, opiekują się młodszym rodzeństwem, a niektórzy pracują zarobkowo.

Kilka tygodni później poprosiliśmy nauczycieli, pracowników domu kultury i urzędników, aby stworzyli plan dnia przeciętnego licealisty. Jak się okazało, zaproszeni dorośli identyfikowali tylko kilka czynności, w tym uczęszczanie do szkoły, korzystanie z Internetu, oglądanie telewizji, odrabianie pracy domowej i spożywanie posiłków. Innymi słowy, dzień młodej osoby widziany ich oczami cechowało dużo czasu wolnego. Jak pokazały warsztaty, dorośli (i to dorośli, którzy pracują z nastolatkami) mogą mieć mylne wyobrażenia na temat tego, jak swój świat postrzegają sami młodzi.

Gdy nastolatki wykonają szereg obowiązków, resztę czasu starają się poświęcić na spotkania z kolegami i koleżankami. Jest dla nich ważne, aby z tej sfery swego życia wykluczyć osoby dorosłe. Potrzeba bycia samemu lub w gronie rówieśników jest tak silna, że niektórzy licealiści wynajmują pokoje hotelowe po to, aby tam spotkać się ze znajomymi, zrobić imprezę.

Poza spotykaniem się z rówieśnikami młodzi ludzie spędzają czas wolny na leniuchowaniu. W związku z licznymi obowiązkami, czas, który mają tylko dla siebie, wykorzystują nie na rozwijanie swoich pasji, a na wypoczynek – tak zwane nicnierobienie. Dopiero po odpowiednim wypoczęciu przychodzi czas na inne aktywności.

W trakcie robienia diagnozy okazało się więc, że wśród młodych istnieje duża potrzeba „świętego spokoju” i bycia z rówieśnikami, a nie aktywnego działania na zasadach zaproponowanych im przez dorosłych. Obawialiśmy się podobnych trudności, jednak nie spodziewaliśmy się, że nasz projekt będzie odbywać się w tak trudnych warunkach. Nie mieliśmy pewności, czy zaproponowana formuła – realizacja wydarzeń/akcji kulturalnych – będzie atrakcyjna dla licealistów i czy będą oni chcieli angażować się w proponowaną przez nas aktywność.

Diagnoza pokazała, że nastolatki mają wiele sposobów, aby unikać dyscypliny i kontroli w szkole czy w domu. Nie wiedzą natomiast, jak reagować, gdy ktoś wprowadza zupełnie nowe zasady i proponuje inny typ współpracy, oparty na współodpowiedzialności, a nie na kontroli i dyscyplinie. Mieliśmy dużo wiary w to, że, zdejmując z nastolatków pancerz obowiązku, nakładany głównie przez szkoły, umożliwimy im swobodne działanie i współdecydowanie o sobie oraz swoim otoczeniu. Okazało się jednak, że proponując im daleko idące partnerstwo, wprowadzamy chaos i niepokój. Z tego względu też praca z młodzieżą przyniosła nam wiele niespodzianek (nierzadko frustrujących i trudnych), jednak nie zwątpiliśmy w jej sens. W kolejnej części publikacji opowiemy o tym, jakimi zasadami wciąż chcemy się kierować, pracując z młodzieżą, i dlaczego uważamy, że warto ten trud podejmować.

Rozdział 2
Po co?

Ten rozdział rozpoczynamy od zilustrowania różnych form współpracy dorosłych i młodzieży. Opisujemy dominujące sposoby współdziałania i zwracamy uwagę na ich wady. Następnie opisujemy typ idealny, do którego dążymy. Wreszcie, pokazujemy, jakie elementy działania z młodzieżą są dla nas ważne oraz jakie przyświecały nam zasady współpracy z tą grupą.

2.1. Od kontroli do inicjatywy

W relacjach dorosłych z młodzieżą widać dużą asymetrię. Zdajemy sobie sprawę, że tej nierówności nie da się zlikwidować. Jesteśmy jednak przekonani, że można pracować nad bardziej podmiotowym podejściem do nastolatków. Do oceny relacji dorosłych z młodymi przydatna okazuje się drabina partycypacji, zaproponowana przez Rogera Harta[6]. Pokazuje ona, na ile kontakt jest zdominowany przez kontrolę ze strony dorosłych, a ile w tej relacji współpracy. Autor ilustruje stopnień zaangażowania młodych w podejmowanie decyzji.

Drabina partycypacji według Rogera Harta

Współpraca zainicjowana przez młodych – młodzi inicjują proces, a potem wspólnie z dorosłymi podejmują decyzję.

Uczestnictwo młodych

Inicjatywa młodzieży – młodzi inicjują proces i prowadzą działania. Dorośli są nieobecni.

Współpraca zainicjowana przez dorosłych – dorośli inicjują działania i wspólne z młodymi podejmują decyzję.

Konsultowanie i informowanie – dorośli biorą opinię młodych pod uwagę przy podejmowaniu decyzji.

Informowanie – dorośli decydują o projekcie. Młodzi go rozumieją i włączają się jako ochotnicy.

Tokenizm – sprawianie wrażenia, że młodzież jest włączana w proces podejmowania decyzji.

Brak uczestnictwa

Dekoracje – dorośli zapraszają młodych do projektu, jednak nie dają im żadnych możliwości wpływania nań, nie angażują ich również podczas podejmowania decyzji.

Manipulacje wizerunkiem – dorośli wykorzystują młodzież do realizowania swoich założeń.

Wydaje się, że najczęstsze przykłady współpracy dorosłych z młodymi sytuują się u dołu drabiny. Są to: manipulowanie wizerunkiem i dekoracja[7]. Potwierdzeń wykorzystywania wizerunku młodych po to, aby legitymizować działanie władz, jest wiele. Jednym z nich są bez wątpienia filmy promocyjne Ministerstwa Edukacji Narodowej[8]. W krótkich spotach młodzież pojawia się jako tło i uwiarygodnienie słów byłej minister edukacji, Krystyny Szumilas.

W drabinie partycypacji Hart zwraca uwagę na celowe wykorzystywanie i niedopuszczanie młodzieży do dialogu. Jesteśmy jednak przekonani, że większość sytuacji, w których młodzi nie są podmiotami w dyskusjach, nie była zamierzona. Wydaję nam się, że powszechna (najjaskrawiej widoczna w placówkach edukacyjnych) wśród dorosłych jest filozofia działania, którą opisują autorzy A Typology of Youth Participation and Empowerment for Child and Adolescent Health Promotion. W stworzonej przez siebie typologii partycypacji i upodmiotowienia młodzieży (TYPE) wyodrębnili pięć typów angażowania młodych: zaangażowanie w charakterze „naczynia” (vessel), symboliczne, pluralistyczne, niezależne oraz autonomiczne.

Różnica między typami zaangażowania dotyczy głównie tego, kto sprawuje większą kontrolę nad danym działaniem. W typie autonomicznym zakłada się, że do młodych ludzi należy zarówno realizacja przedsięwzięć, jak i podejmowanie decyzji. W niezależnym – dorośli oddają im większość kontroli, jednak wciąż są obecni. Typ pluralistyczny charakteryzuje wspólne sprawowanie kontroli oraz podejmowanie decyzji przez młodzież i dorosłych. Natomiast w typie symbolicznym dorośli sprawują pełną kontrolę, jednak młodzi mają możliwość wyrażenia swoich opinii.

W kontekście naszych obserwacji najciekawszy jest typ angażowania młodych określony mianem „naczynia”, który został zaczerpnięty z tekstów pedagoga Paulo Freire. Tak nazwana została tradycyjna, hierarchiczna relacja młodych i dorosłych, w której zadaniem dorosłych jest „wypełnianie” młodych wiedzą i kompetencjami. Dorośli są w tej relacji ekspertami, którzy w konkretny, wystandaryzowany sposób realizują swoje powinności. Inicjatywa oraz kontrola nad działaniami pozostaje jedynie po ich stronie[9].

Dojrzałe, świadome funkcjonowanie w życiu społecznym nie może się – według nas – powieść, gdy podstawowym mechanizmem edukacyjnym są polecenia, kontrola i wpajanie wiedzy. Traktując młodych jak „naczynia”, w które należy przelać informacje, nie pobudzimy w nich postaw obywatelskich. Kompetencje społeczne są nabywane głównie przez doświadczenie, aktywne uczestnictwo i możliwość wpływania na otoczenie. Ucząc się odpowiedzialności i samorządności w praktyce, lepiej można również zrozumieć zasady, które funkcjonują w społeczeństwie. To, w jaki sposób szkoła uczy nastolatków postaw obywatelskich, trafnie podsumowuje Olga Napiontek:

Uczniowie mają nabyć umiejętność dyskutowania, nie dyskutując, współpracy w grupie pracując indywidualnie, egzekwowania swoich praw bez zrozumienia ich treści, samorządności bez możliwości podejmowania samodzielnych działań i bez wpływania na jakiekolwiek istotne decyzje, mają podejmować oddolne działania realizując plan działań samorządu ustalony przez nauczycieli i dyrekcję a realizowany z roku na rok. Uczniowie uczą się uczestniczenia w wyborach, których reguły są nieprzejrzyste, bycia reprezentowanym przez biernych przedstawicieli, niemających ich mandatu[10].

Młodzi mają niewiele okazji do aktywnego działania. Jedną z nich daje na przykład założenie Młodzieżowej Rady Gminy lub Dzielnicy (MRG i MRD). Według szacunków Fundacji Civis Polonus, obecnie istnieje ich około 200. Bez wątpienia liczba istniejących Młodzieżowych Rad Gmin/Dzielnic jest zasługą właśnie tej Fundacji, która już w 2005 roku rozpoczęła pracę na rzecz ich rozwoju. Wydaje się jednak, że prace jednej fundacji – niezależnie od tego, jak prężnie działającej – nie są w stanie przynieść znaczących efektów bez zmian w prawie oraz bez współpracy z lokalnymi władzami. Natomiast art. 5b ustawy o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 roku (wraz z nowelizacją z 2001 roku) głosi, że: rada gminy na wniosek zainteresowanych środowisk może wyrazić zgodę na utworzenie młodzieżowej rady gminy mającej charakter konsultacyjny[11], MRG powstaje zatem dopiero wtedy, gdy pojawią się osoby (przedstawiciele lokalnej społeczności lub radni), które wywrą nacisk na władze. Dodatkowym problemem tego zapisu w ustawie jest fakt, że nadaje on MRG/MRD charakter czysto konsultacyjny, co znacznie zwiększa ryzyko ich marginalizacji.

Nasza decyzja o realizacji projektu z młodymi wynikała z przekonania, że należy rozwijać takie formy działania, w których stają się oni równoprawnymi partnerami dla dorosłych, a nie „naczyniami”, w które „wlewa się wiedzę”. Zależało nam na stworzeniu formuły opartej na dialogu, współdziałaniu i partnerstwie.

2.2. Wspieranie dialogu

W tej części publikacji chcemy przedstawić pięć głównych zasad wspierania dialogu, które jako Fundacja staramy się realizować. Są to też zasady, w duchu których zaplanowaliśmy pracę z młodymi ludźmi na warszawskim Targówku w projekcie „Zaprogramuj Dom Kultury”.

Oto one:

• otwarta postawa wobec uczestników;

• zadawanie odpowiednich pytań;

• każda opinia jest równie ważna;

• uczynienie sprawy ważną;

• podtrzymanie uczestnictwa.

Otwarta postawa wobec uczestników

Prowadząc projekty, jesteśmy często łącznikiem między przedstawicielami władzy a obywatelami. Inicjując dialog między tymi dwoma stronami, staramy się wesprzeć obywateli w taki sposób, aby ich głos został usłyszany. Oznacza to między innymi, że przygotowujemy ich do udziału w publicznej debacie i zabrania w niej głosu.

Staramy się unikać protekcjonalizmu. Nie chcemy stawiać się w roli osób, które dysponują pełną wiedzą, a zatem – władzą nad pozostałymi uczestnikami. Mamy świadomość naszych kompetencji i kwalifikacji związanych z prowadzeniem procesu partycypacyjnego. Nie mamy jednak na temat dyskutowanych spraw tak szczegółowej wiedzy, jak mieszkańcy i urzędnicy. Z tego względu bez wiedzy i doświadczenia uczestników nasze działania nie przyniosłyby pożądanych efektów. W projekcie „Zaprogramuj Dom Kultury” staraliśmy się zatem poznać potrzeby zarówno domu kultury, jak i młodzieży licealnej. Po uzgodnieniu zasad z przedstawicielami placówki zaprosiliśmy uczniów do rozmowy o ich zainteresowaniach i o tym, co chcieliby zrobić w domu kultury. Wspólnie z pracownikami placówki i uczniami rozmawialiśmy o ograniczeniach formalnych i finansowych tego projektu. Dążyliśmy do tego, aby każda ze stron powiedziała o swoich oczekiwaniach względem niego i pomysłach na to, jakie działania będą najciekawsze.

Zadawanie odpowiednich pytań

Głównym założeniem naszej pracy jest umożliwienie pełnego i rozbudowanego wypowiedzenia swoich myśli w trakcie wspólnej rozmowy, będącej wstępem do pogłębionej debaty publicznej. Z tego też powodu nie decydujemy się na realizację badań ilościowych, w których głos uczestników ograniczony jest do zakreślenia jednego wiersza w zestawie odpowiedzi. W większości naszych prac wykorzystujemy metody jakościowe: są nimi zarówno rozmowy indywidualne i fokusy (dyskusje grupowe), jak i bardziej zaawansowane techniki pracy z uczestnikami, takie jak spacer z aparatem fotograficznym, praca w grupach, pytania na sznurku czy fotodzienniczki[12]. Techniki pracy dobieramy do grona uczestników, czasu przeznaczonego na realizację i, oczywiście, celu naszych działań – w zależności na przykład od tego, czy chcemy zrobić diagnozę potrzeb, proces konsultacji dotyczących zagospodarowania przestrzeni czy też budżet partycypacyjny w instytucji kultury.

Rozmawiając o potrzebach kulturalnych w jakiejś miejscowości czy o preferencjach dotyczących zagospodarowania skweru w centrum miasta, nie zakładamy, że obywatele mają gotowe, jasne zdanie na dany temat. Nie oczekujemy zatem od nich od razu konkretnych pomysłów, rozwiązań, działań. Chcąc poznać na trudny temat, nie zadajemy pytań sformułowanych wprost. Poprzez swoją inwazyjność mogłyby wydawać się zbyt agresywne, a przez to zniechęcić uczestników do odpowiedzi. Szukamy innych sposobów na zadanie odpowiedniego pytania tak, aby pobudzić zaangażowane osoby do refleksji i sprawić, aby dana kwestia wydała się pytanym konkretna. Staramy się najpierw dać ludziom narzędzia do tego, żeby mogli wypracować swoje zdanie: dostarczamy im potrzebnych informacji, map, prezentacji z danymi statystycznymi czy przykładów pomysłów z innych miast czy krajów. Chcemy wzbogacić doświadczenia uczestników o dodatkową wiedzę, dzięki czemu będą oni mogli stać się najlepszymi ekspertami w sprawie, która jest dla nich ważna[13].

Realizując projekt z młodzieżą w Domu Kultury „Świt”, postanowiliśmy zacząć pracę od oswojenia uczestników z placówką. Dla zdecydowanej większości uczniów dom kultury był miejscem obcym i nieznanym. Zanim przeszliśmy do formułowania pomysłów na działania kulturalne, kilka spotkań poświęciliśmy na poznanie przestrzeni i zasad panujących w tej instytucji. Dzięki temu licealiści mogli pełniej uczestniczyć w kolejnych etapach projektu.

Każda opinia jest równie ważna

Podczas prowadzonych przez nas działań z dużą konsekwencją staramy się tworzyć przestrzeń ku temu, aby wszystkie strony miały szansę wypowiedzenia się. Chodzi nam o doprowadzenie do spotkania przedstawicieli różnych interesów i do rozmowy o dobru wspólnym zamiast niekonstruktywnej sprzeczki. Staramy się więc docierać z zaproszeniami na nasze spotkania do wszystkich potencjalnie zainteresowanych. Budujemy przestrzeń do rozmowy, spotkania się różnych stron, wysłuchania wszystkich głosów. Natomiast w momencie analizowania zgromadzonego materiału staramy się być refleksyjni i nie agregować opinii jednostek. Przywiązujemy dużą uwagę do tego, aby nie spłaszczać opinii innych, nie sprowadzać ich do jednego wspólnego mianownika. Staramy się działać wręcz odwrotnie – dostrzec niuanse i różnice w wypowiedziach. Tylko wtedy będziemy w stanie lepiej poznać opinie i sposób myślenia ludzi zaangażowanych w proponowane przez nas działanie.

W projekcie „Zaprogramuj Dom Kultury” w rozmowach z uczniami o sposobach spędzania ich czasu wolnego zaskakujące było dla nas to, jak szerokie znaczenie może mieć pojęcie „imprezy”. Dopiero pogłębiona rozmowa pozwoliła nam dostrzec, że dla jednych impreza to wyjście do klubu czy „domówka”, natomiast dla innych – kameralne spotkanie z przyjaciółkami czy wieczór filmowy ze znajomymi.

Uczynienie sprawy ważną

Dotychczas przedstawialiśmy sytuację, w której zakładamy, że mamy uczestników świadomych wagi i słuszności prowadzenia procesu. W naszych działaniach niemal zawsze wyzwaniem jest przyciągnięcie szerokiego grona obywateli na codzień nie zainteresowanych sprawami publicznymi. Rozpoczynając każde nowe działanie, staramy się pokazać jego potencjalnym uczestnikom, że dyskutowana kwestia może dotyczyć również ich, a zatem ich głos i pomysły są niezwykle wartościowe. Dla przykładu, realizując budżet partycypacyjny w Domu Kultury Śródmieście[14], staraliśmy się być obecni na plenerowych wydarzeniach organizowanych przez placówkę i opowiadać na nich o idei budżetu partycypacyjnego w niezobowiązujący sposób (poprzez quizy dla dorosłych, gry dla dzieci). Oprócz rozbudowanej kampanii informacyjnej wykonaliśmy też wiele pracy, aby dotrzeć do grup, które są z różnych powodów trudniej dostępne (cudzoziemcy, osoby z wykształceniem podstawowym). W dotarciu do nich mogą pomóc organizacje, które na co dzień pracują na ich rzecz.

Również podczas realizacji projektu „Zaprogramuj Dom Kultury” staraliśmy się dotrzeć z informacją i zaproszeniem do szerokiego grona uczniów. Wykorzystywaliśmy wiele kanałów komunikacji: poznawaliśmy ich podczas obowiązkowych lekcji w szkołach, na których opowiadaliśmy o założeniach projektu, stworzyliśmy profil na portalu społecznościowym, kontaktowaliśmy się także poprzez nauczycieli.

Podtrzymanie uczestnictwa

Gdy już uda nam się zachęcić ludzi, dużą wagę przywiązujemy do podtrzymania i wzmocnienia ich zaangażowania. Wydaje nam się, że kluczem do sukcesu jest przekazywanie pełnej wiedzy o planowanych działaniach. Dobrze poinformowani uczestnicy wiedzą, jakie są kolejne kroki, w które mogą się zaangażować, i znają ogólny sens swojej i naszej pracy. Właśnie dlatego przy każdym przedsięwzięciu staramy się pamiętać o kilku kwestach. Po pierwsze, opowiadamy uczestnikom krok po kroku o tym, jak przebiegać będzie cały projekt. Po drugie, jasno i przejrzyście przedstawiamy jego cele. Zachęcamy też uczestników do zadawania pytań i dzielenia się swoimi wątpliwościami. Po trzecie, z odpowiednim wyprzedzeniem podajemy datę i termin kolejnego spotkania. Same zaś terminy staramy się ustalać tak, żeby jak największe grono osób mogło w nich brać udział (np. jeśli planujemy spotkanie z mieszkańcami lepiej wybrać termin popołudniowy). Po czwarte, pokazujemy sens i ważność pracy wszystkich uczestników. Chcemy przekonać ludzi, że bez nich wszystkie działania, które moderujemy, byłyby o wiele uboższe. Po piąte, wyraźnie przedstawiamy wszystkim uczestnikom efekt końcowy. Ważne jest dla nas, aby osoby zaangażowane wiedziały, jaki jest finał działań, a także, jak oni przyczynili się do powstania właśnie takich efektów.

W „Zaprogramuj Dom Kultury” staraliśmy się proponować licealistom takie terminy spotkań, które nie kolidowały z ich lekcjami. Gdy poznaliśmy ograniczenia czasowe osób zaangażowanych, dostosowaliśmy terminy spotkań do ich możliwości. Ponadto staraliśmy się zwiększyć zaangażowanie młodzieży poprzez zapraszanie nowych uczestników przez osoby już aktywne. Zachęcaliśmy uczniów do tego, aby również oni zapraszali swoich kolegów i koleżanki na kolejne spotkania. Przypominaliśmy też o spotkaniach poprzez wiadomości mailowe i smsy.

Rozdział 3
Jak?

W niniejszym rozdziale przedstawiamy bliżej dwa główne cele „Zaprogramuj Dom Kultury” – edukację kulturalną i partycypację – oraz to, w jaki sposób chcieliśmy je osiągnąć. W drugiej części rozdziału opowiadamy o tym, co nam się udało zrealizować, a co (i dlaczego) okazało się zadaniem zbyt trudnym.

3.1. Cele projektu

„Zaprogramuj Dom Kultury” miał być projektem, poprzez który zamierzaliśmy zrealizować dwa zasadnicze cele. Pierwszy z nich dotyczył edukacji kulturalnej, czyli dawania młodym przestrzeni do tego, aby mogli zrealizować własne pasje i zainteresowania. Drugi cel związany był z poszerzaniem możliwości współdecydowania młodych ludzi o sprawach dla nich ważnych. Chcieliśmy dać im poczucie sprawczości i odpowiedzialności.

Cel pierwszy: edukacja kulturalna

Według obserwacji dyrektora domu kultury młodzi ludzie byli grupą nie dość obecną w placówce. Razem z domem kultury wymyśliliśmy, aby zaprosić nastolatków do tej instytucji, jednak nie jako odbiorców proponowanych tam działań, a jako ich współtwórców. Uczniowie dosyć szybko zrozumieli, że dzięki projektowi mogą zrealizować swoje pasje lub poszerzyć zainteresowania.

Cel drugi: partycypacja

W ramach projektu chcieliśmy również pokazać młodym ludziom, że mogą być dla dorosłych partnerami w dyskusji i w podejmowaniu decyzji. Mieliśmy nadzieję, że nasz projekt będzie dla nich pozytywnym doświadczeniem dojrzałego decydowania o ważnej sprawie, jaką jest podział i wydanie środków publicznych. Ponadto mogli oni decydować o tym, jakie wydarzenia odbędą się w domu kultury, czyli instytucji publicznej. Wierzyliśmy, że to zwiększy poczucie sprawczości wśród licealistów.

3.2. Działania projektowe

Aby osiągnąć założone cele, zrealizowaliśmy szereg spotkań, rozmów i warsztatów z uczniami. Wspólnie z przedstawicielami Domu Kultury „Świt” chcieliśmy umożliwić im wykonanie swoich pomysłów. Działania, które wymyślali, miały być „kulturalne” – jednak, dzięki licznym spotkaniom, wszyscy zaangażowani w projekt rozumieli słowo „kultura” bardzo szeroko. Inicjatorzy założyli, że to sami młodzi ludzie stworzą ramy dla tego pojęcia, więc jedynie zachęcali ich, żeby się nie zamykali w wąskim rozumieniu kultury. Uczniowie mieli wiele pomysłów. Chcieli zrobić zajęcia kulinarne, przegląd młodych kapel, happening artystyczny w Parku Bródnowskim czy spotkania osób, które podróżują po Polsce i świecie. Już na tym etapie projektu przedstawiciele Domu Kultury „Świt” oraz Fundacji pomagali pomysłodawcom w urzeczywistnieniu ich pomysłów – podpowiadaliśmy, jakie koszty generują albo jak długo potrwa ich realizacja.

Po etapie wymyślania pomysłów uczniowskich nastąpił moment ich weryfikacji i selekcji. Tym również zajęli się zainteresowani uczniowie. Zastanawiali się nad tym, które pomysły mieszczą się w dostępnym budżecie (5000 zł) oraz jak podzielić środki między wybrane inicjatywy.

Uczniowie zdecydowali, że zrealizują trzy projekty: zorganizują Multikonwent „Geekon”, nakręcą krótkie filmy grozy oraz przygotują przegląd młodych kapel. Niestety, trzeci z tych pomysłów nie został zrealizowany – to wydarzenie okazało się zbyt wymagające dla młodzieży. Nastolatki zrezygnowały z wykonania tego projektu, natomiast my przyjęliśmy ich decyzję, zachęcając do włączenia się w prace przy dwóch pozostałych inicjatywach.

Ostatecznie uczniowie samodzielnie zrealizowali dwie inicjatywy. Część osób zainspirowanych popularnymi w Internecie opowieściami grozy („Creepypasta”) postanowiła nakręcić na podstawie wybranych przez siebie historii krótkie filmy. Licealiści sami napisali scenariusze, reżyserowali, grali, a następnie montowali film. W projekt zaangażowało się kilkanaście osób, które czynnie uczestniczyły we współtworzeniu filmików. Nad powodzeniem całości czuwało dwoje uczniów. To oni dobierali aktorów, organizowali plan zdjęciowy i dbali o to, aby wszystko poszło zgodnie z planem. Premiera „Creepypasta” miała miejsce 28 czerwca 2014 roku podczas drugiego wydarzenia organizowanego przez uczniów – Multikonwentu „Geekon”. Impreza miała przyciągnąć fanów science fiction, fantasy, horrorów, komiksów oraz mangi i anime na całodniowe prelekcje i quizy dotyczące tej tematyki.

3.3. Sukces i porażka

Uważamy, że wartościowe dla czytelników będzie podzielenie się zarówno naszym sukcesem, jak i niepowodzeniem, gdyż refleksja nad blaskami i cieniami projektu bez wątpienia pozwala na lepsze planowanie innych działań z młodzieżą, zachęcających ją do publicznej aktywności.

Sukces

Wydaje się, że cel, jakim była edukacja kulturalna, został osiągnięty z dużym sukcesem. Dwie uczennice z jednego z liceów zrealizowały wspomniany już Multikonwent „Geekon”. Organizatorki zachęcały fanów science fiction, fantasy, horrorów i komiksów do współtworzenia konwentu. Zarówno ich znajomi, jak i zupełnie obce osoby wspierały je w przygotowaniach do wydarzenia. Dzięki mobilizacji kolegów i koleżanek oraz szerokiej akcji internetowej obce osoby pomagały w tworzeniu plakatu czy wymyślaniu planu wydarzenia. Również część prelegentów to byli ludzie, którzy sami zgłosili chęć współtworzenia konwentu. W efekcie w ostatnią sobotę czerwca do Domu Kultury „Świt” przyszło prawie dwustu fanów szeroko pojętego science fiction z Warszawy, a także z innych miast Polski. Uczestnicy spędzili na Targówku cały dzień (od godziny 14 do 20) i pytali o kolejne edycje wydarzenia.

Sukcesem było również drugie wydarzenie zorganizowane przez licealistów. W tworzenie filmu nastolatkowie zaangażowali nie tylko swoich rówieśników, lecz także osoby dorosłe, które uczęszczały na zajęcia aktorskie w domu kultury. Podczas premiery nastolatkowie zaangażowani w projekt zrobili krótką prelekcję, w trakcie której przybliżyli uczestnikom tematykę filmów grozy.

Bez wątpienia uczniowie z XLVI Liceum Ogólnokształcącego odpowiedzieli na potrzeby stosunkowo dużego i aktywnego środowiska, zdominowanego przez młodzież. Multikonwent w Domu Kultury „Świt” pokazał wyraźnie, że są to osoby, dla których tego rodzaju spotkania są ważne. Dzięki nim wymieniają się wiedzą, spostrzeżeniami, ale też mogą po prostu porozmawiać z innymi ludźmi o podobnych zainteresowaniach. Uczennice zorganizowały udaną imprezę, gdyż same były częścią tej społeczności. Wiedziały, co zainteresuje potencjalnych uczestników, ale również, gdzie należy promować wydarzenie. Ich konwent pozwolił na wejście w niszę, którą zawłaszczył rynek. Tego rodzaju imprezy są zazwyczaj wydarzeniami w pełni komercyjnymi, wejście jest płatne, a zyski czerpią prywatne instytucje. Licealiści pokazali instytucji publicznej, jaką jest dom kultury, że w pobliżu są młodzi zaangażowani ludzie, którzy tylko czekają na otwarcie się na nich.

Multikonwent stał się wyjątkowy również dlatego, że odbyła się na nim premiera filmów nakręconych przez uczniów. Za sukces można uznać również współpracę między dwiema grupami licealistów. Młodzi ludzie wspólnie zastanawiali się, w jaki sposób najrozsądniej zrealizować obydwie inicjatywy.

Porażka

Zakładaliśmy, że budowanie pozytywnych doświadczeń, jakimi były działanie na rzecz swojego otoczenia oraz współdecydowanie, zachęci młodych do ponownego zaangażowania społecznego. Mieliśmy nadzieję, że takimi właśnie krokami można budować postawę obywatelską.

Dalej wierzymy w to, że drobnymi inicjatywami jesteśmy w stanie wpływać na działania młodych ludzi. „Zaprogramuj Dom Kultury” nauczył nas jednak tego, że łączenie dwóch dużych celów – edukacji kulturalnej i partycypacji – oraz realizowanie ich z zupełnie nową grupą uczestników jest zbyt ambitnym zadaniem. Ewaluacja projektu pokazała nam, że uczniowie skupili się na rozszerzaniu swoich pasji i realizowaniu fajnych wydarzeń. Okazało się, że ważne dla nas zagadnienia, związane z możliwością współdecydowania o dostępnym budżecie 5000 złotych, stanowiły dla nich kwestię poboczną. Innymi słowy, w przypadku prowadzonego przez nas projektu edukacja kulturalna zdecydowanie zdominowała cele związane z promowaniem partycypacji wśród młodych osób. To uznajemy za niepowodzenie, nad którym warto myśleć w przyszłości.

Rozdział 4
Wnioski (i pytania) na przyszłość

Myśląc o współpracy z młodzieżą, skupialiśmy się na partnerstwie, wymianie wiedzy i wzajemnym wsparciu. Wierzymy, że tylko oddając im sprawstwo, podmiotowość i możliwość samodzielnego wypowiadania się, sprawimy, że staną się odpowiedzialnymi obywatelami. Jednak, aby taka forma pracy zakończyła się sukcesem, należy dobrze przemyśleć sposób współpracy z młodymi. Myślimy o pracy z nimi jak o ciągłym procesie, dlatego chcemy przejść przez niego krok po kroku, razem z naszymi czytelnikami. Każdą fazę opisujemy przez pryzmat pytań, które warto sobie postawić, i problemów, które mogą wystąpić. Nie chcemy jednak zwodzić naszych odbiorców i uprzedzamy już teraz, że zadajemy wiele pytań i, oczywiście, szukamy na nie odpowiedzi. Nie dysponujemy jednak zestawem uniwersalnych i gotowych recept oraz rozwiązań. Na wiele z tych pytań nie ma zresztą jednej poprawnej odpowiedzi. Wszystko uzależnione jest od kontekstu, w którym przyjdzie nam – i Czytelnikom – działać.

4.1. Przed rozpoczęciem działań

Kiedy planujemy działania z nastolatkami, punktem wyjścia będzie wybór grupy młodzieży oraz dziedziny, w której będziemy działać. Dobrze zacząć zatem pracę od wstępnej diagnozy potencjalnych odbiorców: określania ich wieku, miejsca zamieszkania, relacji w grupie i stopnia aktywności. Następnie powinniśmy ustalić wynikające z tych cech uwarunkowania.

Wniosek pierwszy: dowiedz się więcej o konkretnej grupie młodych

To, czy nastolatkowie są jeszcze w szkole podstawowej, w gimnazjum czy w szkole ponadgimnazjalnej, bardzo silnie wpływa na ich zachowania, wartości, priorytety i problemy. A to one są niezwykle ważnym tłem naszej pracy. Musimy mieć zatem świadomość, co zaprząta głowy osób, z którymi chcemy wejść w relację. Wiek nastolatków jest dla nas ważny nie tylko z powodu ich zachowań. Musimy też dostosować do niego sposób współpracy oraz komunikaty, które wysyłamy. Ich wiek różnicuje również podejście ich do nas – moderatorów działań. Młodsze osoby (dwunasto- i trzynastoletnie) będą traktować nas nieco inaczej niż te w okolicach pełnoletniości. Dla tych pierwszych szybciej wchodzimy w rolę nauczyciela, kogoś, kogo należy słuchać. Starsi natomiast mogą łatwiej zrozumieć specyfikę relacji nastolatek–dorosły, która jest oparta na współpracy, partnerstwie i równości stron, czyli zupełnie innych zasadach niż relacja z nauczycielami (inna sprawa, że to może być dla nich trudniejsze, gdyż silniej zakorzenione są w nich dominujące normy i reguły).

Ważne jest również rozpoznanie miejsca zamieszkania nastolatków. Najprościej jest wyodrębnić dwa obszary: duże miejskie oraz wiejsko-miejskie. Badania Pracowni Badań i Innowacji Społecznych „Stocznia” pokazują znaczącą różnicę w możliwościach spędzania czasu wolnego oraz angażowania się osób mieszkających w miastach i na wsiach:

Można powiedzieć, że młodzież wiejską i miejską mniej różnią postawy i działania, a dużo bardziej możliwości tworzone przez otaczającą młodych infrastrukturę[15].

Do dychotomii miasto–wieś wprowadzamy również przedmieścia. Gdy chcemy pracować z młodymi, którzy uczą się w dzielnicach na obrzeżach dużego miasta, musimy zdawać sobie sprawę, że większość z nich stanowią mieszkańcy gmin podmiejskich. A gdy zakładamy, że chcemy pracować z młodzieżą podmiejską, musimy mieć w pamięci ich specyficzną sytuację. Większość ich życia – zwłaszcza gdy mowa o starszej młodzieży – odbywa się w ośrodku miejskim. Z tym wiąże się konieczność dojazdu z domu do szkoły, placówek kulturalnych, miejsc rozrywki. Długi czas poświęcony na dojazdy czy brak dobrych połączeń autobusowych to tylko niektóre z utrudnień, które znacząco wpływają na możliwości ich zaangażowania się w proponowane przez nas działania.

Kolejny element, który będzie oddziaływał na naszą pracę z młodymi, to charakter grupy, którą chcemy zaangażować. Przed rozpoczęciem prac warto dowiedzieć się, czy i od jak dawna nastolatki się znają. Znaczenie ma również to, czy my – dorośli planujący proces – poznaliśmy ich wcześniej. W zależności od stopnia naszej znajomości z młodymi oraz od tego, czy są oni grupą osób, które się znają (np. uczniowie drugiej klasy liceum), czy osobami, które są dla siebie obce (np. uczniowie w nowej szkole, uczestnicy obozu letniego), musimy zarezerwować odpowiednio dużo czasu na zintegrowanie grupy.

Rozpoczynając pracę z młodzieżą, warto też poznać jej doświadczenia angażowania się czy aktywności pozaszkolnej (pozalekcyjnej). Decydując się na pracę z osobami, które mają wiele doświadczeń społecznikowskich, możemy spodziewać się pracy z lokalnymi nastoletnimi liderami. Praca z taką grupą będzie zupełnie inna niż z nastolatkami, którzy są raczej bierne i nie mają silnej motywacji do aktywności społecznej. Tych drugich jest zdecydowanie więcej. Są to zwyczajni młodzi ludzie, którzy przyzwyczaili się do roli odbiorców działań dorosłych. Praca z nimi będzie dużo trudniejsza niż z liderami. Jesteśmy jednak głęboko przekonani o potrzebie przyciągnięcia dominującej większości, czyli młodych, którzy są raczej niezainteresowani aktywnością publiczną, zaciekawienia ich i budowania wśród nich nowych postaw.

Wniosek drugi: zastanów się, co młodzi mają konsultować lub o czym decydować Punktem wyjścia dla naszej pracy może też być określenie obszaru, w którym chcemy zwiększyć partycypację młodzieży. Świadomość specyfiki wybranej przez nas dziedziny jest niezwykle ważna. Inaczej będziemy planować pracę, gdy staramy się inicjować działania w obszarze edukacji, a inaczej, gdy chodzi o kulturę czy sport. Tylko uświadamiając sobie charakterystykę danej dziedziny, możemy dobrze dobrać uczestników i dostosować program. Warto poświęcić czas na przyjrzenie się regułom, które panują w danym obszarze (np. edukacja jest bardzo zhierarchizowana, z niewielką przestrzenią do dialogu). Nasze doświadczenia związane są z obszarem kultury, w którym trudno pracuje się nad budowaniem nawyku partycypacji. Zarówno dla uczniów, jak i dla pracowników domu kultury, kluczowe może być umożliwienie nastolatkom zrealizowania swojego projektu kulturalnego. Takie działania sprowadzają się do edukacji kulturalnej, podczas gdy elementy związane z partycypacją i współdecydowaniem mają dla zaangażowanych w to osób znikome znaczenie. Jak wspominaliśmy powyżej, w projekcie „Zaprogramuj Dom Kultury” chcieliśmy zarówno pobudzić postawy obywatelskie oparte na dialogu i współdecydowaniu, jak i przyciągnąć młodych do domu kultury i stworzyć im możliwość zrealizowania własnego projektu kulturalnego. Doświadczenie uczy nas, że gdy pracujemy z nastolatkami, które nie mają za sobą żadnych doświadczeń z byciem aktywnymi, warto się skupić tylko na jednej kwestii.

Lepiej też zacząć działania w obszarach, które młodzi mają oswojone. Jeśli zatem chcemy pracować w domu kultury, to dobrze zacząć pracować z młodzieżą, która tam już jest (np. uczestniczy w zajęciach domu kultury czy dodatkowych lekcjach plastycznych w szkole).

Wybierając obszar działania, musimy też rozważyć, z jakimi instytucjami najlepiej współpracować. Nie jest dla nas jednoznaczne, że gdy decydujemy się na pracę w obszarze kultury, musimy współpracować z domami kultury. Równie dobrze można zrealizować taki projekt w szkole, świetlicy socjoterapeutycznej, we współpracy z organizacją pozarządową, urzędem czy na ulicy. To, co wydaje się nam bardzo ważne, to wybór takiego miejsca, które jest dla młodych bliskie. Najoczywistsze wydają się zatem działania, które można podjąć w szkole – czyli w placówce, w której spędzają oni większość doby. Warto pamiętać, że jeśli zdecydujemy się na pracę w tej instytucji, mogą pojawić się inne problemy – szkoła jest przestrzenią, w której silnie oddziałują ramy konformizmu i kontroli. Niezależnie od tego, na jaką placówkę się decydujemy, powinna ona przyciągać młodych ludzi (przynajmniej ich część).

Zrealizowane przez nas do tej pory projekty wyraźnie pokazały, że nie należy traktować instytucji partnerskich jak „dostarczycieli” młodzieży, z którą chcemy pracować. Powinniśmy zadbać o ich aktywną rolę w całym procesie. Często dzieje się tak, że to przedstawiciele instytucji partnerskich – na przykład szkoły czy młodzieżowe domy kultury – mają dużo większą niż my wiedzę o nastolatkach i ich problemach, warunkach życia, aspiracjach. Ważne jest, żeby to docenić oraz skorzystać z tej wiedzy i doświadczenia. Rozmawiając z przedstawicielami instytucji partnerskiej przed przystąpieniem do prac, koniecznie trzeba też omówić ideę naszej pracy, sposoby działania i podział ról. Jako liderzy projektu powinniśmy zatem bardzo dokładnie i przejrzyście opowiedzieć o filozofii naszej pracy, o zakładanym partnerstwie i jego konsekwencjach oraz upewnić się, że wszyscy partnerzy podzielają cele projektu. Aby nasze ustalenia stały się jeszcze bardziej klarowne, dobrze jest spisać szczegółowe porozumienie o współpracy.

Kwestią, którą należy rozstrzygnąć przed przystąpieniem do prac, jest określenie formy prowadzenia działania. To, czy będzie to aktywność kilkumiesięczna, roczna czy wieloletnia, w dużej mierze zależy od grantodawcy. Coraz więcej instytucji jest jednak świadomych pułapki grantowej. Aby jej uniknąć, dobrze jeszcze przed napisaniem wniosku zastanowić się nad celami i preferowanymi sposobami działania, aby później jak najlepiej w istniejących warunkach realizować swoje założenia.

Oprócz mierzenia się z problemem zbytniego uzależnienia od źródła finansowania, konieczne jest też pomyślenie o tym, kiedy wybrać pracę projektową, a kiedy zdecydować się na długofalowe działanie. Praca zakorzeniona przez dłuższy czas w jednym miejscu lub z jedną grupą pozwala lepiej wpływać na postawy obywatelskie i kształtować je. Jednak doraźne projekty są łatwiejsze organizacyjnie, a dodatkowo można w taki sposób pracować z większym gronem odbiorców. Nie mamy więc prostej odpowiedzi na to, którą formułę wybrać. Decyzję tę warto jednak uzależnić od tego, z jaką młodzieżą decydujemy się działać (im mniej zaangażowaną, tym więcej czasu potrzeba na przekonanie jej do partycypacji); od stopnia naszej znajomości z nastolatkami (jeśli mamy nawiązaną więź, to możemy szybciej przejść do pracy z nimi) czy od zakładanych celów.

4.2. Realizacja działań

Wniosek trzeci: Wybierz dobry moment na rozpoczęcie działań

Gdy już zdecydujemy się na obszar i grupę młodych, z którą chcemy pracować, oraz uzgodnimy z partnerami wspólną wizję pracy, możemy przejść do działania. Wybór dobrego momentu na jego rozpoczęcie okazuje się bardzo ważny – życie młodych ludzi jest związane z rytmem roku szkolnego czy akademickiego. Ponadto istotne jest dogłębne przeanalizowanie procesu w czasie. Pozwoli to uniknąć kłopotów z dostosowaniem się z naszymi pomysłami do ograniczeń młodych (problemem może być np. finał projektu w kwietniu lub maju, gdy są egzaminy gimnazjalne i maturalne albo podejmowanie części prac w okresie ferii zimowych). Jakich pierwszych reakcji młodzieży możemy się spodziewać? Zaczynając z nią pracę – zwłaszcza, gdy jesteśmy dla niej obcy – powinniśmy nastawić się na wiele przeszkód. Reakcją na nasze próby kontaktu może być duża rezerwa i obojętność, a czasami również niechęć ze strony młodzieży. Prawdopodobnie znajdziemy się w roli obcych dorosłych, którzy – tak samo jak inni – czegoś od niej chcą. Musimy jednak pamiętać, że na zmianę stosunku do nas i na większą dozę zaufania musimy poczekać. Niechęci ze strony nastolatków może towarzyszyć również rezerwa wśród dorosłych (np. nauczycieli). To będzie pierwszy moment, kiedy w praktyce zobaczą, co dla nas znaczy partnerska relacja z młodymi. Dystans ze strony innych dorosłych może pojawić się niezależnie od tego, czy chodzi o zupełnie obcych przedstawicieli organizacji pozarządowej, czy jednego z nauczycieli, który ma po prostu inny pomysł na pracę z młodzieżą.

Niechętna, często obronna, postawa młodych objawia się na kilka sposobów. Możemy z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że pierwsze nasze działania skierowane do nich nie będą cieszyły się popularnością. Warto rozpocząć pracę od organizacji spotkań, w których wezmą udział wszyscy młodzi, do których kierujemy nasz projekt. Zorganizowanie obowiązkowych spotkań (przy wsparciu instytucji partnerskiej) pozwoli nam przekazać komunikat i zachęcić do udziału jak największe grono. Jednak organizując takie spotkania (np. w szkole), możemy natknąć się na opór, niechęć do aktywnego uczestniczenia w zajęciach, milczenie, negatywne komentarze. Trzeba pamiętać, że aktywny udział w takich zajęciach jest dla młodych zagrożeniem – ktoś oczekuje od nich czegoś nowego. Poza tym, przystępując do współpracy, nastolatki zostają ocenione przez swoich rówieśników, którzy mogą nas uznać za mało atrakcyjnych.

O ile na zajęcia obligatoryjne przychodzi większość młodych (zwłaszcza, gdy odbywają się zamiast normalnych zajęć), to zachęcenie do udziału w spotkaniach nieobowiązkowych jest dużo trudniejsze. Nawet po zorganizowaniu kilku spotkań obowiązkowych zmiana formuły na dobrowolną będzie trudna. Deklaracja przyjścia na takie spotkanie ze strony młodych nie daje żadnej pewności, że faktycznie się zjawią. Częste nieprzychodzenie bez wcześniejszego zawiadomienia organizatorów, spóźnianie się i wychodzenie przed końcem spotkania to rzeczywistość pierwszej fazy projektu z uczniami.

Bardzo ważna jest świadomość sytuacji, która może się pojawić. Jeśli przygotujemy się na rezerwę i obojętność ze strony młodzieży, uznamy ją za element projektu, nie przyniesie ona nam tak dużo frustracji. Osoby pracujące z młodymi muszą uzbroić się w duże pokłady cierpliwości i zrozumienia. Czas jest w tym procesie naszym sprzymierzeńcem. Im dłużej obcujemy z młodymi, lepiej poznajemy ich, a oni nas, tym silniejsze stają się nasze relacje. To jasne, że zaufania nie zbudujemy trzema – nawet fantastycznymi – spotkaniami. Ten proces jest trudny i długi, ale konieczny dla powodzenia naszego przedsięwzięcia. Planując go, warto mieć to w pamięci. Pierwsza faza projektu powinna skupić się na wzajemnym poznaniu i próbie zintegrowania wszystkich osób.

Wniosek czwarty: bądź otwarty na zmiany w zasadach

Gdy już uda nam się przekonać część nastolatków do zaangażowania, możemy wspólnie rozpocząć część merytoryczną. Musimy pamiętać, że wciąż może z ich strony dominować rezerwa i brak dużego zaangażowania. Na początek warto zaplanować mało obciążające zadania. Już na tym etapie należy też zainicjować rozmowę o wzajemnych oczekiwaniach. Pamiętajmy, że refleksja o tym, jak wiele obowiązków scedujemy na młodych, powinna mieć miejsce jeszcze w fazie planowania całości. Nasze oczekiwania muszą być dostosowane do wieku, możliwości i doświadczenia nastolatków. Gdy zdecydujemy się na intensywne i obciążające prace, może się okazać, że uczestnicy nie są w stanie podołać wyzwaniu i odejdą z projektu. W najlepszym wypadku zostaną ci najwytrwalsi, z predyspozycjami liderskimi. Gdy już zdecydujemy, w jak dużym stopniu chcemy przenieść pracę i odpowiedzialność na nastolatków, trzeba o tym wyraźnie powiedzieć głównym zainteresowanym. Zakładając, że chcemy utrzymać naszą współpracę w duchu partnerstwa i dialogu, nie możemy sobie pozwolić na samodzielne podjęcie decyzji. Wydaje nam się, że sytuacja, w której to my – dorośli - proponujemy podział i intensywność prac, jest odpowiednia. Ważne jednak, żeby z naszej strony była to tylko propozycja, nad którą wspólnie będziemy dyskutować. To młodzi wspólnie z nami zadecydują, jak bardzo obciążająca może być dla nich nowa rola.

Nie możemy jednak zapomnieć, że to my jesteśmy dorosłymi, którzy zainicjowali cały proces. To sprawia, że od samego początku jesteśmy z młodymi w relacji władzy. Niezależnie od tego, jak bardzo będziemy dążyć do pełnego partnerstwa, to i tak nie uda nam się w pełni wyeliminować hierarchii. To, co możemy zrobić, to uświadomić sobie ten stan rzeczy i w trakcie całej współpracy z młodymi uważać na tę asymetrię w relacjach.

Na pytanie o możliwość wykorzystania naszej władzy nie ma prostej odpowiedzi. Sam fakt nadawania przez nas nawet ogólnych ram dla całego przedsięwzięcia jest wykorzystaniem hierarchii. Zdajemy też sobie sprawę, że czasem potrzebna jest jakaś forma nadzoru. Wydaje nam się jednak, że naszą kontrolę możemy potraktować jako mówienie młodzieży o odpowiedzialności, wracanie do wspólnie wypracowanych zasad, renegocjowanie ich. To zaufanie i odpowiedzialność przed drugą osobą powinny zająć miejsce kontroli i nadzoru.

Wniosek piąty: dąż do utrzymania uczestnictwa

Niezwykle ważne jest też na każdym etapie działań podtrzymanie, a nawet zwiększenie uczestnictwa. Jest kilka prostych sposobów, mogących pomóc nam w zatrzymaniu młodzieży już zaangażowanej i przyciągnięciu nowych osób:

- pełna informacja dotycząca projektu – jest niezwykle ważne, żeby powiedzieć uczestnikom o planowanych działaniach oraz o ich roli w całym działaniu. Gdy przekażemy im jasny i klarowny komunikat, będą mieli szanse zrozumieć założenia procesu i swoje w nim uczestnictwo;

- dobra komunikacja – młodzi ludzie mają inne podejście do czasu i obowiązków niż dorośli. Nie noszą ze sobą kalendarza, w którym zapisują umówione spotkania. Ich czas podlega mniejszym regulacjom. Warto mieć możliwość stałego kontaktu z uczestnikami. Pozwoli to przypomnieć im o umówionych spotkaniach, ale też bardziej zobowiązuje młodych na przykład do usprawiedliwienia swojej nieobecności;

- wciąganie znajomych – mając stałą grupę nastolatków, którzy są zainteresowani udziałem w procesie, można zachęcać ich do zapraszania swoich znajomych. Obecność bliskiej osoby ułatwia kolejnym dołączenie do grupy;

- aktywne słuchanie – w miarę rozkręcania się działań w projekcie, młodzi poczują się z nami swobodniej, zmienią swój stosunek do nas. Wtedy też mogą się przed nami otwierać, śmielej wypowiadać swoje zdanie, mówić, co im się podoba, a co chcieliby zmienić. Ważne jest, żeby potraktować ich zdanie poważnie, nie deprecjonować, nie umniejszać znaczenia ich słów i opinii. Możliwość wygadania się, dopytania o kwestie dla nich ważne pozwoli im poczuć, że rzeczywiście stają się partnerami w rozmowie. Prawdopodobnie dopiero w tym okresie uczestnicy zrozumieją nowe zasady, które im proponujemy, i będą poszukiwać swojego miejsca w nowych ramach;

- proponowanie działań, których cel jest zrozumiały – niezwykle ważne jest przekazanie uczestnikom informacji o projekcie. Jednak nie może ono zająć zbyt wiele czasu. Gdy proponowane przez nas aktywności nastawione są jedynie na przedyskutowanie zasad i kwestie organizacyjne, staje się to dla nastolatków nudne. Kluczem do podtrzymania zaangażowania jest zatem balansowanie między przekazaniem informacji i rozmową o działaniach a samymi działaniami, których cel jest zrozumiały;

- uświadomienie wzajemnych zobowiązań – aby stworzyć partnerstwo w relacji, potrzebna jest praca wszystkich zainteresowanych stron. Obok odgrywania roli aktywnego słuchacza, inicjatora, jesteśmy po prostu stroną w relacji i musimy to uświadomić – zarówno sobie, jak i młodzieży, z którą pracujemy. Wiedza o tym, że my również angażujemy się emocjonalnie, poświęcamy swój czas, że zależy nam na wspólnym sukcesie, sprzyja budowaniu zespołu. Jest to też świadectwo poważnego traktowania uczestników.

Wniosek szósty: dobrze przemyśl moment zamknięcia działań

Moment zakończenia jest bardzo ważny. Musi być jasny dla wszystkich uczestników projektu, wcześniej ustalony i dostosowany do procesów grupowych. Należy jednak pamiętać, że momentów wyjścia może być kilka, nie wszystkie nastolatki dotrwają z nami do końca. Na taką ewentualność również warto być przygotowanym.

W „Zaprogramuj Dom Kultury” kilkoro uczestników w samym środku realizacji projektu przestało przychodzić na spotkania i odpowiadać na nasze próby kontaktu. Mimo zaangażowania wielu środków i wsparcia partnera – szkoły – nie udało się przywrócić młodym chęci do współpracy. Ta rezygnacja była bardzo pouczająca dla nas, ale również dla nich. Mimo iż nie zostali do końca i nie zrealizowali zgłoszonego pomysłu, to musieli stawić czoła swoim decyzjom i zachowaniom. Ostatecznie udało nam się umówić z nimi na spotkanie, na którym otwarcie rozmawialiśmy o tym, że ich milczenie i brak kontaktu były trudne dla nas i mogły spowodować niepowodzenie współpracy. Staraliśmy się ich nie karcić, nie moralizować. Mówiliśmy o naszych, realizatorów, odczuciach, o naszych obawach. Prosiliśmy też, aby pokazali nam swoją perspektywę i wyjaśnili, czemu zdecydowali się odejść z projektu. Skonfrontowanie ich z tą sytuacją było z naszej strony przejawem poważnego potraktowania. Staraliśmy się dać im możliwość ponownego zaangażowania się w projekt, pokazując różne możliwości dla ich aktywności.

Aby etap zakończenia projektu był jasny dla wszystkich jego uczestników, musimy już na samym początku mówić o tym, jaki jest nasz cel, co chcemy osiągnąć, jakie będą działania w projekcie. Dzięki temu młodzi ludzie będą wiedzieli, na jakim etapie całości obecnie się znajdują; będzie też dla nich jasne, gdy zaczniemy zbliżać się do końca prac.

Zakończenie projektu nie powinno oznaczać jedynie zakończenia działań merytorycznych. Niezwykle wartościowe są rozmowy wieńczące naszą współpracę.Jest to też dla nas moment, aby podsumować cały projekt, opowiedzieć o jego etapach, podziękować wszystkim uczestnikom. Koniec prac jest też okazją dla uczniów, aby mogli wypowiedzieć swoją opinię o całym przedsięwzięciu, o tym, jak się czuli w nowej roli, co im się podobało, a co chcieliby, żeby wyglądało inaczej. Poza rozmową z uczestnikami projektu można zaproponować również pisemne wyrażenie opinii – będą to dla nas cenne wskazówki, co robimy dobrze, a co należy poprawić.

Rozmowy wieńczące współpracę warto przeprowadzić ze wszystkimi osobami, które brały udział w projekcie, nie ograniczać się do samych młodych. Podsumowanie przeprowadzone wspólnie z instytucjami partnerskimi pozwoli nam poznać perspektywę każdej ze stron.

Niezwykle cenne jest też powracanie do uczniów i instytucji, z którymi zainicjowaliśmy współpracę. Długofalowa współpraca pozwala na lepsze poznanie się, nawiązanie głębszej relacji i – dzięki temu – intensywniejsze i efektywniejsze działanie.

Zakończenie

Gdy realizowaliśmy projekt „Zaprogramuj Dom Kultury”, zależało nam na zainicjowaniu współpracy z młodzieżą, gdyż głęboko wierzymy, że jest to niezwykle ważna grupa odbiorców. To oni już niedługo będą odpowiedzialni za kształt społeczeństwa, w którym żyjemy. Spostrzeżenia dotyczące relacji młodzieży z dorosłymi były kolejnym przyczynkiem do tego, aby podjąć z nimi współpracę. Jak się okazało, młodzi przywykli do rzeczywistości, w której nie ma przestrzeni na ich zdanie. Zdominowani przez dorosłych, uczeni posłuszeństwa i pokory, niechętnie angażują się w inne relacje z dorosłymi. Mimo kłopotów i niechęci ze strony nastolatków, wierzymy, że współpraca, partnerstwo i dialog są alternatywami, które należy im pokazywać. Projekt „Zaprogramuj Dom Kultury” był dla nas lekcją tego, jak najlepiej podjąć tę współpracę. Mamy nadzieję, że wnioski, które wyciągnęliśmy, będą pomocne dla Czytelników tej publikacji.

O Fundacji Pole Dialogu

Wierzymy, że wartościowe jest angażowanie przedstawicieli różnych grup społecznych w sprawy publiczne. Chcemy docierać z naszymi ideami do szerokiego grona odbiorców, również do osób, które są wykluczane (lub same się wykluczają) z udziału w podejmowaniu decyzji ich dotyczących. Uważamy, że młodzi ludzie, podobnie jak dzieci, seniorzy, imigranci, osoby bezrobotne czy – szerzej – przedstawiciele niższych klas społecznych powinni być angażowani w procesy partycypacyjne.

W roku 2012 realizowaliśmy dwa znaczące projekty z warszawskimi domami kultury. W projekcie „Wszyscy mają wpływ na kulturę w Śródmieściu” (finansowanym przez Fundację im. Stefana Batorego i przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego) zrealizowano pierwszy w Warszawie budżet partycypacyjny. Mieszkańcy rozdysponowali kwotę 650 000 złotych na ofertę programową w roku 2013. W projekcie „Mikrolaboratorium partycypacji: aktywizacja uczestnictwa młodzieży w kulturze” (finansowanym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego) prowadziliśmy działania z młodzieżą na warszawskim Służewcu. W efekcie partycypacyjnego konkursu na najlepsze inicjatywy młodzieżowe rozdysponowano dotację 5000 złotych. Projekt „Zaprogramuj Dom Kultury” nawiązywał do działań zapoczątkowanych na Służewcu.

O Autorce

Katarzyna Murawska

W Instytucie Socjologii UW przygotowuje doktorat o zaangażowaniu społecznym młodzieży. Obszarem tym zajmuje się zarówno teoretycznie, jak i praktycznie. Jest animatorką zabaw na Pradze Północ z ramienia Grupy Pedagogiki i Animacji Społecznej. Z Fundacją Pole Dialogu współpracowała m.in. przy projekcie „Mikrolaboratorium partycypacji: aktywizacja uczestnictwa młodzieży w kulturze”, w którym pomagała licealistom realizować swoje pomysły. Następnie koordynowała projekt „Zaprogramuj dom kultury” na warszawskim Targówku.

Autorzy: Katarzyna Murawska

Korekta: Agnieszka Zygmunt

Redakcja merytoryczna: Marta Ostrowska, Marta Szaranowicz-Kusz

Zdjęcia: Jacek Wajszczak

Projekt i przygotowanie wersji elektronicznej: Magdalena Wojtas 88em

ISBN 978-83-945273-7-2 (ePub)

ISBN 978-83-945273-8-9 (Mobi)

Projekt „Zaprogramuj Dom Kultury” został sfinansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Publikacja została wydana na licencji Creative Commons „Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe”.

Publikacja dostępna na licencji Uznanie autorstwa 3.0 Polska

(CC BY 3.0 PL)

https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl

www.poledialogu.org.pl

Przypisy

[1] A. Olszówka, Pakiet Edukacyjny Pozaformalnej Akademii Jakości Projektu: Uczestnictwo młodzieży, część I, s. 10.

[2]  Raport Centrum Badań Opinii Społecznej, Młodzież 2013, Warszawa 2014, s. 107

[3]  Do takich wniosków doszli uczestnicy debaty o polskiej edukacji zorganizowanej przez Centrum Edukacji Obywatelskiej w ramach finału programu „Szkoła 2.0”, http://www.ceo.org.pl/sites/default/files/news-files/cnk_dyskusja_o_edukacji_18_06_2014.pdf.

[4] K. Szafraniec, Młodzi 2011, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2011, http://nck.pl/media/study/mlodzi_2011.pdf.

[5] M. Filiciak, M. Danielewicz, M Halawa, P. Mazurek, A. Nowotny, Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo w kulturze, Raport Centrum Badań nad Kulturą Popularną, Warszawa 2010, s. 29., http://bi.gazeta.pl/im/9/7651/m7651709.pdf

[6]  Szczeble drabiny partycypacji zaproponowanej przez R. Harta: manipulowanie; dekoracja; uczestnictwo na pokaz; przydzielanie zadań i informowanie; konsultacje i informowanie; inicjatywa dorosłych; decyzje podejmowane z młodzieżą; inicjatywa i kierownictwo młodzieży.

[7] R.A. Hart, Children’s participation. From tokenism to citizenship, Unicef, Florence 1992

[8] por. Życzenia Krystyny Szumilas z okazji Dnia Edukacji Narodowej http://www.youtube.com/watch?v=Fdjnnbt6gmw.

[9] T. Wong, M.A. Zmmimerman, E.A. Parker, A Typology of Youth Participation and Empowerment for Child and Adolescent Health Promotion, Am J Community Psychol, 2010, s. 106.

[10] O. Napiontek, autoreferat rozprawy doktorskiej, Przemiany sfery publicznej a edukacja obywatelska w gimnazjach, promotor: prof. M. Marody.

[11] Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (DzU z 1990 r. nr 16, poz. 95).

[12]  Wyjaśnienie tych i pokazanie innych sposobów pracy warsztatowej znajduje się w podręczniku Przepis na diagnozę, czyli poznaj młodych i środowisko lokalne, który można znaleźć na stronie internetowej Fundacji Pole Dialogu: http://www.poledialogu.org.pl/wiedza/nasze-teksty/. Zachęcamy również do lektury innych naszych tekstów.

[13] Takie działanie jest inspirowane „interwencją socjologiczną”, czyli metodą badawczą wypracowaną przez francuskiego socjologa Alaina Touraine’a.

[14] O budżecie partycypacyjnym w Domu Kultury Śródmieście przeczytać można w publikacji Podzielmy się kulturą. Budżet partycypacyjny w Domu Kultury Śródmieście, dostępnej na stronie internetowej Pola Dialogu: http://www.poledialogu.org.pl/wp-content/uploads/2014/04/Budzet-partycypacyjny-Domu-Kultury-Srodmiescie.pdf.

[15]  A. Strzemińska, Młodzież na wsi. Raport z badania, Pracownia Badań i Innowacji Społecznych „Stocznia”, Warszawa 2011, s. 28.